کارآفرینی اجتماعی از نوع فضایی

الهه آرشیان متولد سال ۱۳۶۶، فارغ التحصیل رشته نجوم است. علاقه او به علم نجوم انگیزه‌ای برای انجام پروژه‌ای جالب در حیطه کارآفرینی اجتماعی شده است. مشاهد کمبودهای آموزشی در حیطه آموزش علوم و به ویژه نجوم، او و تعدادی از همگروهیانش در انجمن نجوم مشهد را بر این می‌دارد تا مدرسه تابستانی نجوم قیفاووس را برای آموزش کودک و نوجوان تاسیس نمایند. مدرسه‌ای که در آن همه چیزی نجومی و فضایی است و دانش آموزانش را به دنیای کهکشان‌ها می‌برد. با وجود محدودیت‌های مالی، مدرسه نجوم قیفاووس هر ساله فعالیت‌های خود را گسترش داده است و در حال حاضر به ۵۰ دانش آموز پذیرش می‌دهد. ابتکار تعدادی دانشجوی علاقمند به نجوم پس از چهار سال، امروز به صورت مدرسه تابستانی نجوم برای دانش آموزان مشهدی به ثمر نشسته است. در گفتگوی یکی از موسسان مدرسه قیفاووس با پرتو، شرح جزئیات این پروژه را با هم می‌خوانیم:

پرتو: چه چیزی باعث شد که شما به فکر پایه گذاری مدرسه تابستانه نجوم بیافتید؟ چه اهدافی را در این پروژه دنبال می‌کنید؟
ا.آ: در سال ۱۳۸۱ که انجمن نجوم مشهد با همت آقای دکتر عدالتی -استاد پیشکسوت اختر فیزیک دانشگاه فردوسی- و با هدف ترویج علم نجوم تاسیس شد، من دبیرستانی بودم.از همان زمان، فعالیت‌های انجمن را با علاقمندی تمام دنبال می‌کردم و همواره برای شرکت در باشگاه‌ها، کلاس‌ها و رصدهای نجومی آماده بودم. در این دوره بود که تصمیم گرفتم در رشته نجوم ادامه تحصیل دهم. البته در ایران این رشته از گرایش‌های فیزیک است و از دوره کارشناسی ارشد آغاز می‌شود. اکنون۱۱ سال از آن زمان می‌گذرد و من از کارشناسی ارشد نجوم فارغ التحصیل شده‌ام. در تمام دوران تحصیل به شکل داوطلبانه در انجمن نجوم فعالیت داشتم.
در سال ۱۳۸۸ من و گروهی از اعضای انجمن، با کمک تجربه‌ای که از فعالیت‌ در انجمن کسب کرده بودیم و درکی که از مشکلات موجود در آموزش علم به گروه‌های سنی کودک و نوجوان داشتیم، تصمیم به تاسیس مدرسه تابستانی نجوم برای کودکان و نوجوانان گرفتیم. چرا که مطالعاتی که پیش‌تر انجام داده بودیم بیانگر تفاوت سطح کیفی آموزش در مراکز موفق آموزشی در دنیا با کشور ما بود. این مسئله ما را عمیقا به فکر فرو برد و با در نظر گرفتن نقش کلیدی آموزش در آینده کشور، تصمیم گرفتیم بخشی از زندگی خود را صرف خدمت در بخش آموزش بکنیم.
پس از مطالعه و تحقیق بسیار و مشورت با افراد کارآزموده در زمینه آموزش در داخل و خارج از کشور، ایده خود را پیاده سازی کرده و مدرسه را تاسیس نمودیم. تاکید ما روی استفاده از روش‌های آموزشی نوین با به کارگیری نیروهای خلاق و توانمندسازی مخاطبان خود بود؛ پروژه‌ای آموزش محور برای علاقمند کردن کودکان و نوجوانان به علم و کاوش‌های علمی در فضایی متفاوت با مدارس رایج و در قالب یک ماجراجویی. مدرسه را "مدرسه تابستانی نجوم قیفاووس" نام نهادیم. قیفاووس نام صورت فلکی دور قطبی در آسمان است که به شکل یک پیر دانا ترسیم می‌شود. این صورت فلکی ریشه در فرهنگ‌های مختلف دارد و نام و شکل آن تقریبا در تمامی ملل به یک صورت استفاده شده است. همچنین ستارگان این صورت فلکی در میان اخترفیزیک‌دانان و کیهان‌شناسان بسیار معروف می‌باشند و یکی از انواع ستارگان متغیر که بسیار اهمیت دارند را به نام این صورت فلکی طبقه بندی نموده‌اند.
خلاصه در این محیط جدید، دانش آموزان تجربه یک فعالیت اجتماعی به عنوان یک شخصیت مهم و مستقل را در جامعه‌ای علمی-تخیلی پیدا کرده و همگام با این تخیل، دانسته‌ها و مهارت‌های خود را در زمینه‌های مختلف علمی و فرهنگی افزایش می دهند.

پرتو: گروه پایه‌گذار این پروژه چند نفر بودید؟ آیا هنوز هم همه گروه باهم در اداره برنامه‌ها و کلاس‌ها شریک هستید؟
ا.آ: در ابتدا سه نفر بودیم که مدرسه را تاسیس کردیم. یکی از ما در حال حاضر مشغول ادامه تحصیل در فنلاند هستند و در نتیجه فعلا در اجرای برنامه‌ها مشارکتی ندارند. با شروع دومین سال فعالیتمان، کم کم افراد علاقمند به گروه اضافه شدند و تعدادمان افزایش یافت و امروز گروه ما به تیمی ۱۸ نفره تبدیل شده است.

پرتو: گروه مخاطب شما چه کسانی هستند؟ و چرا آنها را به عنوان گروه هدف انتخاب کردید؟
ا.آ: گروه مخاطب ما کودکان و نوجوانان بین ۹ تا ۱۵ سال هستند. پس از انجام پژوهش‌های لازم به این نتیجه رسیدیم که این دوره نقش تعیین کننده‌ای در آینده افراد دارد، چرا که بسیاری از مفاهیمی که می‌توانند در انتخاب‌های آتی افراد تعیین کننده باشند، در این دوره از زندگی در ذهن انسان شکل می‌گیرند. به همین خاطر تصمیم گرفتیم با ایجاد یک برنامه آموزشی پویا، در مرحله اول به سراغ این گروه سنی برویم. البته جز برنامه‌های درازمدت ما این است که گروه‌های سنی دیگر را نیز تحت پوشش قرار دهیم ولی در حال حاضر اولویت را با این گروه سنی دیدیم.

پرتو: لطفا کمی بیشتر درباره فعالیت‌های مدرسه و جو عملی-تخیلی آن توضیح دهید. برنامه آموزشی چگونه تدوین شده است و چه کلاس‌هایی ارائه می‌شود؟
ا.آ: ما در تدوین برنامه آموزشی مدرسه قیفاووسی‌ها اهمیت فراوانی برای نوآوری و رشد خلاقیت دانش آموزان قائل شدیم و به نوعی برنامه‌های مدرسه را ماجراجویانه تنظیم کردیم تا خلاقیت شرکت‌کنندگان را برانگیزد. ماجراجویی بچه‌ها در مدرسه قیفاووسی‌ها بر اساس داستانی علمی تخیلی است که در آن موجوداتی هوشمند از سرزمینی به نام قیفاووس می‌آیند و بسیار دوستدار علم و دانش هستند. قیفاووسی‌ها در مدرسه تابستانی نمایندگی دارند و بسیاری از شرکت‌ها و موسسات آنها نیز در مدرسه فعالیت می‌کنند و دانش آموزان می‌توانند در برنامه‌های آنها مشارکت کرده و از بانک کهکشانی قیفاووس در ازای فعالیت‌های علمی خود حقوق قیفاووسی دریافت نمایند. به عنوان نمونه در جلسه اولی که بچه‌ها به مدرسه می‌آیند موسسات و شرکت‌های قیفاووسی که در اینجا نمایندگی دارند به تبلیغ برنامه‌های خود می‌پردازند و بچه‌ها با درخواست استخدام در این موسسات (زیرگروه‌ها) مطابق با علاقه خود در یکی از این زمینه‌ها شروع به فعالیت می‌کنند؛ هر موسسه و همچنین خود آموزگاران میزان مشخصی (براساس خروجی خود) بودجه به ارز قیفاووس (گوهری) در اختیار دارند که با فعالیت بچه‌ها در این موسسه و مطابق قرارشان به آنها پرداخت می‌نمایند. برای مثال در سال‌های گذشته شرکت تلسکوپ سازی قیفاووس را داشتیم که بچه‌ها با گرفتن آموزش لازم به تراش آینه تلسکوپ می‌پرداختند و پس از هر مرحله، ضمن یادگیری یک کار عملی از مدیر شرکت حقوق دریافت می‌کردند و یا این که بچه‌ها با جمع آوری خبر و تصویر برای باشگاه خبرنگاران قیفاووس مزد دریافت می‌نمایند و بعد می‌توانند پول خود را در حسابشان در بانک کهکشانی ذخیره نمایند و یا با آن اقدام به معامله کنند. به غیر از دخل و خرج گوهری در ازای فعالیت علمی در این موسسات ارتباط دانش آموزان با مسولین موسسات که عمدتا در تخصص‌های مختلف و خبره در کار خویش هستند باعث تاثیرات بسیار مثبتی در زمینه تعاملات دانش آموزان کودک می‌شد. درواقع بچه‌ها در این مدرسه ضمن یادگیری مباحث علمی دست به تجارب اجتماعی می‌زنند و توانایی‌های خود را در موضوعات مختلف آزمایش می‌کنند. در خود کلاس‌ها هم بیشتر مباحث درسی با بازی‌ها و انجام فعالیت‌های عملی آموزش داده می‌شود. آموزگاران پیش از شروع دوره، سناریوهای مختلفی را برای چگونگی انتقال مطالب و فعالیت‌های عملی مربوط به آنها تنظیم می‌کنند. این فعالیت‌ها هر ساله بازبینی می‌شوند و به این شکل محتوای علمی مدرسه ضمن کارآمد شدن بهبود نیز می‌یابد و مرتبا به روز می‌شود.

پرتو: از چه روشی برای تبلیغات و شناسایی برنامه‌ها و کلاس‌های خود استفاده می‌کنید؟
ا.آ: تبلیغات رسانه‌ای از جمله زیرنویس تلویزیون و تبلیغ رادیویی، سامانه پیامک برای مخاطبان انجمن نجوم و پخش بروشور در برخی مدارس.

پرتو: هزینه‌های مدرسه چگونه تامین می‌شود؟ و مدیریت مالی مدرسه به چه صورت است؟
ا.آ: هزینه‌های مدرسه از سه بخش مختلف تامین می‌شود و در واقع فعالیت اصلی مدیریت مالی این پروژه، تنظیم این سه بخش به نحویست که بتوان بهترین نتیجه را از کار به دست آورد. بخش اول که در حال حاضر تامین کننده عمده هزینه‌هاست شهریه کلاس‌ها می‌باشد. اما هدف نهایی این است که نقش این بخش هر سال کمرنگ‌تر شود تا کودکان و نوجوانان بیشتری توانایی شرکت در مدرسه را داشته باشند. بخش دوم، فعالیت‌های داوطلبانه دانشجویان و افراد علاقمندی است که ما را در بخش‌های مختلف پروژه یاری می‌کنند. بخش سوم نیز توسط حامیان و پشتیبانان مالی انجمن نجوم مشهد تامین می‌شود.

پرتو: آیا بودجه‌ای که از شهریه دوره‌ها و نیز تا حدی از طریق کمک حامیان مالی انجمن نجوم مشهد تامین می‌شود کفایت می‌کند؟ آیا گروه شما برنامه‌ای برای جلب حامیان مالی به طور مستقیم ندارید؟
ا.آ: خب باید بگویم که کمبود بودجه یکی از عمده‌ترین چالش‌های ماست. چرا که به علت کمبود بودجه مکانی دایمی نداریم و این باعث هدر رفتن بسیاری از منابع در طی سال‌های فعالیت مدرسه شده است. همچنین این موضوع هزینه‌های دوره را افزایش داده و با افزایش هزینه‌ها عده کمتری توانایی شرکت در دوره‌ها را پیدا می‌کنند. به همین دلیل، ما سعی کرده ایم با مشارکت افرادی که دوست دارند در هدف ما سهیم باشند و نیز با استفاده از نیروهای داوطلب بخشی از هزینه‌ها را جبران نماییم. همچنین با انجام رایزنی با برخی مدارس، موسسه‌‌های فرهنگی و شهرداری حمایت‌هایی را از آنها جلب نمودیم که توانسته است تا حدودی هزینه‌های مکانی ما را کاهش دهد. یکی از برنامه‌های ما برای کسب مشارکت بیشتر ایجاد سایتی جامع برای قیفاووس است که بتواند معرف فعالیت‌های ما باشد و به این شکل بتوانیم خیرین این حوزه را با نوع فعالیت این مجموعه آشنا کنیم.
با توجه به اینکه قبل از ثبت نام با متقاضیان در شرکت در مدرسه تابستانی مصاحبه به عمل می‌آید، افرادی که خانواده‌هایشان توان مالی لازم برای ثبت نام در دوره را نداشته باشند شناسایی شده و از محل حامیان فعلی انجمن بخشی از شهریه ثبت نام آنها تامین می‌شود. از برنامه‌های ما برای سال‌های آینده این است که میزان مشارکت نهادهای دیگر را آنچنان افزایش دهیم که شهریه ثبت نام در دوره‌ها تقریبا رایگان باشد و فقط خانواده‌ها به صورت داوطلبانه اقدام به مشارکت مالی در پروژه داشته باشند.

پرتو: مهمترین دستاورد مدرسه تا به حال در دیدگاه شما چه بوده است؟
ا.آ: از آنجایی که ارتباط بسیاری از دانش آموزان پس از اتمام دوره‌های مدرسه با ما حفظ می‌شود، به صورت عینی شاهد تاثیرات مثبت دوره‌ها در دیدگاه‌های علمی‌ آنها و هدف گذاری آنها برای زندگی آینده‌شان هستیم. اما شاید مهمتر از همه بتوان به تجربه کارگروهی و آموزشی که در بین اعضای تیم مجری پروژه ما به وجود آمده است اشاره نمود. در این پروژه و در طی ۴ سال گذشته یک گروه جوان در رشته‌های مختلف به انجام فعالیت آموزشی آن هم با شیوه ای متفاوت برای کودکان و نوجوانان پرداخته اند که این تجربه آنها را برای بسیاری از موقعیت‌هایی که در آینده پیدا خواهند کرد صاحب تجربه کرده است. همچنین روحیه کار گروهی که در تیم اجرایی بوجود می‌آید مستقیما به روی دانش آموزان شرکت کننده در مدرسه نیز تاثیر دارد و آن الگوبرداری‌های گسترده ای از روابط کار گروهی اعضای تیم به عمل می‌آورند که در نوبه خود بسیار ارزشمند است. در واقع در جامعه کنونی ایران اینگونه تجارب در دوره‌های نوجوانی و جوانی به ندرت قابل کسب می‌باشد و افراد و دانش آموزان به وسیله جبر‌ها محرک‌های اجتماعی مختلف از جمله کنکور٬ المپیاد‌های علمی ‌و برنامه‌های تحصیلی به کار‌های انفرادی و فضا‌های شخصی خود کشیده می‌شوند که باعث بلااستفاده ماندن بخشی از توانایی‌های آنها می‌شود.

پرتو: کار گروهی بین اعضای مجری پروژه چگونه است؟
ا.آ: مانند همه کارهای گروهی، ما با نقاط مثبت و منفی زیادی روبرو هستیم. از جمله مسائلی که با آن درگیر بوده‌ایم این است که به علت جوان بودن جمعیت گروه و وجود مشغله کاری و تحصیلی برای آنها، هر ساله عده‌ای از افراد گروه مجبور به ترک پروژه شده و افراد جدیدی جایگزین آنها می‌شوند. در حالی که این موضوع باعث کاهش وابستگی پروژه به افراد شده و ورود ایده‌های نو را تسهیل کرده است، قیفاووس را در بسیاری از موارد ازهمکاری با افراد با تجربه خود محروم نموده است.

پرتو: برنامه شما برای آینده چیست؟
ا.آ: برنامه ما برای آینده این است که برای ایجاد تداوم در آموزش‌ها و تاثیر بیشتر آن در کنار گسترش طیف مخاطبان آن در سراسر ایران ایده قیفاووس و روش‌های آن در مدرسه تابستانی را به صورت یک نرم افزار چند رسانه‌ای جذاب همراه با بازی‌های مختلف درآوریم که دانش آموزان در سراسر ایران بتوانند به صورت مجازی با این مدرسه نجوم همراهی کنند. در تابستان‌ها به جای یک دوره آموزشی که الان شاهد آن هستیم یک برنامه ۱۴ روزه داشته باشیم که با دعوت دانش آموزان مستعدی که با نرم افزار ما دوره‌های مجازی را دیده‌اند برای یک برنامه حضوری دعوت به عمل آوریم و آنها بخش نهایی آموزش‌های ما که در آن ارتباط حضوری غیر قابل اجتناب است را همراه یک تجربه جدید به صورت حضوری در مشهد دریافت نمایند.

پرتو: امیدواریم شاهد گسترش مدرسه قیفاووسی و فعالیت‌هایش باشیم. ممنون از این که وقت خود را در اختیار ما قرار دادید.

تهیه و تنظیم مصاحبه: هنگامه احمدی

آموزش و توانمندسازی