آزبست ماده ای است معدنی که در لباس های نسوز، لوله های سیمانی، عایق بندی ساختمان، لنت ترمز و کلاچ خودروها و به طور کلی در صنایعی که با حرارت سر و کار دارند، کاربرد دارد. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، میزان استاندارد آزبست در هوا باید صفر باشد، و هیچ آستانه تحملی برای وجود ذرات آزبست در هوا، وجود ندارد. ذرات آزبست هنگام ورود به ریه، باعث انواع اختلالات تنفسی مانند سرتان ریه و “آزبستسیس” می شوند.

قدیمی ترین نمونه های استفاده از آزبست توسط انسان به پنج هزار سال پیش برمی گردد؛ در آن زمان، ساکنان یونان و قبرس امروزی این ماده معدنی را با گل ترکیب می کردند و برای پخت و پز، ظرف می ساختند. در تاریخ طبری آمده است که خسرو پرویز ساسانی، دستمالی داشت که با انداختن آن به داخل آتش، آن را تمیز می کرد؛ صاحب نظران می گویند جنس این دستمال از آزبست بوده است.

در دوره معاصر، از دهه سی میلادی آثار سوء آزبست در میان کارگران معادن مشاهده شد، اما تا دهه هفتاد میلادی طول کشید تا استفاده از آزبست در میان کشورهای توسعه یافته محدود شود. در نتیجه تداوم کاهش استفاده از این ماده سمی و خطرناک، میزان این ماده در آمریکا و اروپا به  ۰۰۰۰۵/۰  فیبر در هر میلی لیتر رسیده است. با این وجود، استفاده از آزبست به این دلیل که ارزانتر و کارآمدتر از مواد جایگزین است، در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، همچنان ادامه دارد.

طبق آمار اخیر، میزان آزبست در هوای تهران  ۰۰۳/۰ فیبر بر میلی‌لیتر می باشد؛ یعنی هوایی که ساکنان تهران تنفس می کنند، ۶۰ برابر آمریکا و اروپا آزبست دارد. بیشترِ این آزبست هنگام ترمز گرفتن و هنگام داغ شدن صفحه کلاچ اتومبیل ها وارد هوا می شود؛ گفته می شود که در ساخت لنت ترمزهای چینی و ایرانی، هر دو از آزبست استفاده شده است. در سرپایینی ها و سربالایی ها، هنگامی که بوی لنت ترمز یا صفحه کلاچ به مشامتان می رسد، بوی آزبست است که می شنوید. با وجود این که طبق مصوبه شورای‌عالی حفاظت محیط زیست در دوم مرداد ۱۳۷۹، استفاده از این ماده از اول مرداد ۱۳۸۶ ممنوع شده است، کارخانجات سازنده لوله های آزبست سیمانی، لنت ترمز و صفحه کلاچ هنوز هم از آزبست اتفاده می کنند.

ایران بزرگترین وارد کننده آزبست در خاورمیانه است، و دلیل اصلی این موضوع، عدم یافتن جایگزینی مناسب برای این ماده است. مدیر کل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می گوید “این که کشور (ایران)، عنوان بزرگترین واردکننده مواد آزبستی در خاورمیانه را با خود یدک می کشد، جای بسی نگرانی و تامل دارد، ما تا ابد نمی توانیم به بهانه نبود جایگزین از فرآورده های آزبست استفاده کنیم. هم اکنون کشورهای آلوده به آزبست در دنیا بسیار کم و بیشتر کشورها نیز این ماده را حذف کرده اند، زیرا همه به خوبی می دانند که آزبست یک ماده سرطان زا و بسیار مضر است”.

اما چه موادی می توانند برای آزبست جایگزین مناسبی باشند؟ در کشورهایی که استفاده از آزبست به حداقل رسیده است، پشم شیشه، پشم سنگ، سنگ، فایبرگلاس و عایق های حرارتی دیگر جای این ماده معدنی را گرفته اند. استفاده از این گزینه ها شاید به خودی خود به صرفه باشد، اما آزبست عایقی موثرتر با قیمتی ارزانتر است؛ به همین دلیل جایگزین کردن آن، به معنای کاهش میزان نهایی سود دهی کارخانه ای می شود که از آن استفاده می کند، و بنابراین، برای کاهش استفاده از آن، به اجرای ضوابط نیاز است. به گفته علی محمد شاعری، قائم مقام سازمان حفاظت محیط زیست، واردات آزبست از شهریور ۱۳۹۱ به کلی ممنوع می شود، گرچه در مورد واردات محصولاتی مانند لنت ترمز چینی، که در آنها از آزبست استفاده می شود، تصمیمی گرفته نشده است. از طرف دیگر، در سال ۱۳۸۶ نیز تصمیمی مشابه گرفته شد، اما به دلایل مختلف، مهلت مقرر گذشت و کارخانه ها همچنان از جایگزینی آزبست خودداری می کنند…

به نظر می رسد موضوع آزبست و استفاده (یا عدم استفاده) از آن در ایران، موضوعی باشد که بتوان با کارآفرینی اجتماعی، به آن پرداخت. نظر شما چیست؟

ذرات آزبست ترکیب شده با گچ در عایق بندی ساختمان