چگونه نیازسنجی انجام دهیم؟ بخش نخست

نیازسنجی واژه ای است که در برنامه ریزی های کاربردی به وفور مورد استفاده قرار می گیرد. در واقع در صورتی که در فکر راه اندازی یک برنامه ی بهداشتی، آموزشی ، توسعه ای ، فقر زدایی یا هر نوع برنامه ی دیگری هستید در گام نخست باید به نیاز سنجی بپردازید.

نخستین پرسشی که در یک برنامه ریزی پاسخ داده می شود این است که نیازهای گروه هدف یا محیط مورد علاقه ی شما برای مداخلات آموزشی یا بهداشتی که انجام خواهید داد چیست؟ در واقع شما به چه نیازی پاسخ خواهید داد؟ چه مشکلی وجود دارد که اولویت بالایی دارد و شما منابع و توان محدود خودتان و گروه یا سازمانتان را برای رفع آن نیاز به کار خواهید گرفت؟ اگر در محیط نیازهای متعددی در رابطه با زمینه کاری شما وجود دارد چگونه این نیازها را اولویت بندی می کنید؟ این ها پرسش هایی است که در مبحث نیازسنجی پاسخ داده می شود. نیازسنجی یک مهارت مبتنی بر دانش است. در ادامه مقدمه ای بر نیازسنجی بیان می شود. اگر به این مبحث علاقه دارید در بخش نظرات سوالات بیشتری طرح کنید تا در پست های بعدی به جنبه های بیشتری از این مقوله پرداخته شود.

نیاز سنجی جامعه یا

Community Needs Assessment

در نیاز سنجی جامعه منابع موجود در جامعه و موضوعات مورد علاقه جامعه شناسایی می شود. به عبارت دیگر نه تنها موضوعات و مشکلات یا نیازهایی که یک جامعه دارد سنجیده می شود بلکه منابع موجود هم شناسایی می شوند.

راه ساده ی این کار این است که به طور مستقیم از آدم های جامعه بپرسیم که چه مشکلات یا مسایلی در جامعه وجود دارد و آن ها چه موضوعی را نیاز اساسی جامعه می دانند. ولی این راه ساده را چگونه عملی کنیم؟ از چه کسانی بپرسیم؟  چطور بپرسیم؟

برای این کار گام های ذیل پیشنهاد می شود:

الف ) جمع آوری اطلاعات

1-      یک کمیته نیاز سنجی تشکیل دهید.

2-      صاحبان فرایند را شناسایی کنید. چه کسانی به این برنامه ربط دارند . مثلا شما می خواهید در زمینه کاهش انتقال ویروس اچ آی وی تلاش کنید. شما یک گروه غیر دولتی هستید. در این میان شبکه بهداشت و درمان شهرستان، دانشگاه علوم پزشکی استان، سازمان بهزیستی و سایر ارگان ها یا سازمان های مربوط به این موضوع را شناسایی می کنید.

3-      در مورد جامعه ی هدف اطلاعات جمع کنید. مثلا دریک شهرستان قرار است که برای کاهش حوادث ترافیکی کار کنید. ترکیب جمعیتی شهرستان چگونه است. می توانید از مرکز آمار ایران اطلاعات جمعیتی شهرستان را تهیه کنید. فرمانداری ها هم چنین اطلاعاتی دارند. ادارات بهداشتی هم دارند. بی دردسر ترین راه این است که این اطلاعات را از کتابچه های منتشر شده توسط مرکز آمارایران تهیه کنید.

4-      در مورد اهداف کمیته نیاز سنجی شکل گرفته با سایر اعضاء به توافق برسید .

ب) شناخت کارهای انجام شده

1-      قرار نیست که شما از اول شروع کنید. کسانی دیگری قبلا این راه را رفته اند. در گام نخست ببینید که در منطقه ای که قرار است کار کنید قبلا درزمینه مورد علاقه شما چه کارهایی  انجام شده است. این خیلی زشت است که درایران همیشه سازمان ها افتخار می کنند که نخستین کنفرانس را در فلان زمینه برگزار کرده اند . از امروز به تیتر روزنامه ها و نشریات و اخبار توجه کنید. به خصوص در تابستان . در یکی از تابستان ها یکی دوستان ما در روزنامه ها کنفرانس هایی که عنوان نخستین کنفرانس ..... را داشت شمرد. فقط در یک تابستان به گواهی روزنامه های کثیر الانتشار 600 همایش با عنوان نخستین ..... برگزار شده بود. یعنی اینکه ما عادت نداریم کار بعدی را روی کار قبلی سوار کنیم. این یعنی از بین رفتن منابع . نه تنها افتخاری ندارد که خیلی هم باعث سرافکندگی است. در ژاپن شما کنفرانس ها را به صورت هفتصدو دوازدهمین کنفرانس فلان موضوع می بینید . یعنی کار فعلی روی کار قبلی سوار شده است. ما فکر می کنیم خیلی کارمان درست است و اگر می خواهیم حرکتی بکنیم این حرکت را بدون توجه به کارهای قبلی انجام می دهیم. اگر هم کار قبلی را در نظر بگیریم معمولا فراموش می کنیم که به نفر قبلی اشاره کنیم. و هیچ یادی از منابع قبلی و کارهای قبلی نمی کنیم. در سازمان های معتبر دنیا از 100 سال قبل عکس مدیران یا کسانی که در این سازمان منبع اثر بوده اند بدون توجه به گرایش سیاسی اشان در ساختمان اداره نصب شده است. یعنی شما می دانید که این نفر این دانشگاه را تاسیس کرد . نفر بعدی دومین مدیر دانشگاه بوده نفر بعدی در فلان سال آمده و رفته . این یعنی اعتبار دادن به کار قبلی ها. از موضوع دور نشویم . پس شما بررسی می کنید که در محیط مورد علاقه اتان چه کارهایی در زمینه کاری که می خواهید انجام دهید انجام شده یا در حال انجام است. فراموش نکنید منابع محدود است و باید باری که روی زمین مانده بلند شود .

2-      یک مطالعه کتابخانه ای انجام دهید. اگر بتوانید از منابعی مثل Google.Scholar  استفاده کنید به مقدار زیادی کار خوب که در این زمینه در دنیا انجام شده دسترسی خواهید داشت. به اینترنت مراجعه کنید. در موتورهای جستجوگر به دنبال مطلب مورد علاقه اتان بگردید. از زبان فارسی استفاده کنید . چه بسا کارهای خوبی را در زمینه کاریتان پیدا خواهید کرد. همین الان  عبارت نیاز سنجی در برنامه های بهداشتی را جستجو کنید. خواهید دید که وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی یک برنامه ی نیاز سنجی در مراکز بهداشتی دارد که از همین فروردین ماه در بیشتر نقاط کشور برگزار خواهد شد. دستورالعمل های این برنامه را می توانید به راحتی در قالب  Word Document  پیدا کنید. این ها کارهایی است که انجام شده می تواند به شما ایده ی بهتری دهد. همینطور مطالب خوب دیگری پیدا خواهید کرد. مجددا واژه ی نیازسنجی آموزشی را جستجو کنید مطالب زیادی به زبان فارسی پیدا خواهید کرد.  پس ادبیات موجود را زیر و رو کنید. احتمالا شما نخستین کسی نیستید که می خواهد دنیای بهتری بسازد کسان دیگری هم کارهای  زیادی انجام داده اند که جا دارد بررسی کنید.

3-      در سازمان یا گروهی که این کار را انجام خواهید داد جستجو کنید ببنید چه منابعی در دست دارید که می تواند به این پروژه کمک کند.

ج) هدف گذاری کنید

1-      شما در حال طراحی یک پروژه ی نیاز سنجی هستید . برای این پروژه هدف گذاری کنید.

2-      مسوولیت های هر بخش را استخراج کنید تا این پروژه انجام شود.  ممکن است که این پروژه ی نیاز سنجی توسط چند گروه انجام می شود باید مشخص شود که هر بخش چه کاری انجام خواهد داد.

3-      زمان بندی کنید . هر کاری چه وقت انجام خواهد شد. توسط چه کسی انجام خواهد شد. این ها را در یک جدول بنویسید.

4-      در این بخش گروه هدف را به طور دقیق مشخص کنید. شما قرار است که یک نیاز سنجی انجام دهید. مثلا شما علاقمند هستید که به بهبود وضعیت زنان سرپرست خانوار کمک کنید. شما از اداره ی آمار ، آمار جامعه ی هدف را گرفته اید. در این آمار می دانید که یک درصدی از جامعه زنان سرپرست خانوار است بنابراین برای نمونه گیری از این جامعه و فهمیدن این که این جامعه ی هدف چه نیاز هایی دارد تا حدزیادی آمادگی دارید.

چگونه نیاز سنجی انجام دهیم ؟ بخش دوم و پایانی

در بخش بعدی متدولوژی انجام نیاز سنجی بیان خواهد شد.

در این موضوع کتاب های زیادی نگاشته شده است. مثل :

From Needs Assessment to Action: Transforming Needs into Solution Strategies
by Dr. James W. Altschuld; Dr. Belle Ruth Witkin
آموزش و توانمندسازی